वेदविज्ञानरंजन - ३० : गतीचे प्रकार

 वेदविज्ञानरंजन - ३० : कणाद 

आजच्या लेखात आपण महर्षी कणाद यांनी त्यांच्या वैशेषिक दर्शन ह्या ग्रंथात लिहिलेली भौतिक शास्त्राशी संबंधित माहिती पाहू.

महर्षी कणाद गतीचे प्रकार सांगितले आहेत. 

उत्क्षेपणामवक्षेपणामकुञचनम् प्रसारणम् गमन् इति कर्मणि

उत्क्षेपण (upward motion) - वस्तूला वर फेकणे 

अवक्षेपण (downward motion) - वस्तूला 

आकुञ्चन (shearing motion )

प्रसारण (Motion due to release in tensile strength)

गमन (rectilinear motion)

ह्या सर्व गतींचे ज्ञान प्रयोगांवर आधारित असून महर्षी कणाद यांनी त्या गतींना दिलेली नावेसुद्धा सार्थ आहेत. 

आपल्या निसर्गातील तत्वे पंचमहाभूतांनी तयार झालेली आहेत. आधुनिक विज्ञानसुद्धा ह्याला मान्यता देते. 

पृथ्वी, आप (जल ), वायू, तेज आणि आकाश ह्या पाच तत्त्वांनी द्रव्य तयार झाले आहे असे महर्षी कणाद म्हणतात. आधुनिक विज्ञानात हेच शिकविले जाते. The matter has 5 stages viz. Solid (पृथ्वी ), Liquid (जल ), Gas (वायू ), Energy (तेज ), Plasma (आकाश ) 

वैशेषिक ग्रंथात 2.2.1. ते 2.2.4 ह्या सूत्रांमध्ये द्रव्याच्या अवस्था सांगितल्या आहेत. त्या खालीलप्रमाणे :

१. स्थायू अवस्था : 

रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी |

महर्षी कणाद यांनी पृथ्वीला स्थायू द्रव्याची उपमा दिलेली आहे. 

वरील सूत्राचा अर्थ पाहू :

रूप (color ), रस (taste ), गन्ध (smell ), स्पर्श (temperature ) 

एखाद्या स्थायू पदार्थाचा रंग आपण पाहू शकतो, त्याची चव घेऊ शकतो, त्याचा वास घेऊ शकतो, स्पर्श म्हणजे तापमान अनुभवू शकतो. 

२. द्रव अवस्था :

रूपरसस्पर्शवत्य आपो द्रवाः स्निग्धाः |

वरील सूत्राचा अर्थ पाहू :

रूप (color ), रस ( taste), स्पर्श (temperature )

म्हणजे आपण द्रव पदार्थाचा रंग पाहू शकतो, चव घेऊ शकतो, त्याचे तापमान अनुभवू शकतो. 

हे नियम सामान्य द्रव पदार्थाला लागू आहेत. उदा. पाणी (ह्यालाही काही अपवाद आहेत. कारण काही द्रव पदार्थांना वासही असतो. ) 

३. वायू अवस्था :

स्पर्शवान् वायु: |

वरील सूत्राचा अर्थ पाहू :

आपण फक्त स्पर्शाने वायू अनुभवू शकतो. शुद्ध हवेसाठी हा नियम लागू आहे (ह्यालाही अपवाद आहे. काही वायूंना वास आणि रंग असतो) 

ह्यातील महत्त्वाचा मुद्दा असा की पदार्थाच्या (द्रव्याच्या) अवस्थांचे दस्तऐवजीकरण (Documentation ) आपल्या संस्कृतीत खूप खूप आधीच झालेले आहे. महर्षी कणाद यांचा काळ अंदाजे इ. स. पू. ६ वे ते २ रे शतक असा आहे. इतक्या वर्षांपूर्वी प्रयोग करून, त्यातील निष्कर्ष पडताळून पाहून ते सूत्रबद्ध रितीने लिहून ठेवण्याचे महान कार्य महर्षी कणाद यांनी केले आहे. दुर्दैवाने ह्याची माहिती खुद्द भारतीयांनाच नाही. शालेय पाठ्यपुस्तकांतून ह्याचा कुठेही उल्लेख नाही.

संदर्भग्रंथ : PHYSICS IN ANCIENT INDIA 

लेखक : Narayan Gopal Dongre and Shankar Gopal Nene

ज्यांना महर्षी कणाद ह्यांच्या वैशेषिक दर्शन ग्रंथांतील सूत्रांची अधिक माहिती हवी असेल त्यांनी वरील पुस्तक नक्की विकत घेऊन वाचावे. 

🚩 जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

वेदविज्ञानरंजन - २९ : न्यूटनचे गतिविषयीचे नियम भाग - २

 वेदविज्ञानरंजन - २९ :  न्यूटनचे गतिविषयीचे नियम भाग - २

आजच्या लेखात आपण न्यूटनचा गतिविषयीचा पहिला नियम (Newton's law of motion ) पाहिला होता. आज आपण अजून दोन नियम पहाणार आहोत. आपल्या सर्वांना शाळेत असताना हे तीन नियम शिकवलेले असतात, ते विज्ञानाच्या पुस्तकात. हेच नियम महर्षी कणाद यांनी त्यांच्या वैशेषिक ग्रंथात नमूद केले आहेत. याचे विवेचन आपण पाहू. 

न्यूटनचा गतिविषयीचा दुसरा नियम

(Newton's second law of motion ) 

The rate of change of motion of the body is directly proportional to the force applied. 

वस्तूच्या गतीत होणारा बदल, वस्तूवर प्रयुक्त केलेल्या बलाच्या समानुपाती असतो. 

वेगः निमित्तापेक्षात कर्मणो जायते नियतदिक क्रियाप्रबन्धहेतु

(Change of motion is proportional to the motive force impressed and is made in the direction of the right line in which the force is impressed)

एखाद्या वस्तूवर जेव्हढे अधिक बल (force) लावले जाते तेव्हढी त्या वस्तूची गती (velocity ) अधिक वाढते, अधिक त्वरण (acceleration ) निर्माण होते 

प्रयत्नविशेषान्नोदनविशेषः    वैशेषिक ५.१.६ 

Particular efforts results in particular impulse. 

न्यूटनचा गतिविषयीचा तिसरा नियम

Every action has equal and opposite reaction 

कार्यविरोधि कर्मः. वैशेषिक ५.१.६ 

वेगः संयोगविशेषविरोधी 

(Every action there is always an equal and opposite reaction)

The Effect (KARYA ) always opposes the Action (KARMA)

नदीच्या किनाऱ्यावर आपल्याला एखादी होडी पाण्यात ढकलायची असेल तर किनाऱ्यावरील जमिनीच्या दिशेने बल लावावे लागते तेव्हा त्याच्या विरुद्ध दिशेने होडी पाण्यात ढकलली जाते.न्यूटन यांनी सांगितलेले हे तीन नियम आपण आपल्या दैनंदिन आयुष्यात कमी अधिक प्रमाणात वापरत असतो.

आज आपण जे न्यूटनचे गतिविषयीचे नियम वाचतो ते मुळात महर्षी कणाद यांचे आहेत. महर्षी कणाद यांचा काळ अंदाजे इ. स. पू. ६ वे ते २ रे शतक असा आहे आणि न्यूटन यांचा काळ इ. स. १६४३ ते इ. स.१७२७ असा आहे. ह्याचा अर्थ न्यूटनच्या आधीच साधारण १००० वर्षे महर्षी कणाद यांनी गतिविषयीचे नियम त्यांच्या ग्रंथात मांडले आहेत आणि त्याचे दस्तऐवजीकरणसुद्धा (Documentation ) केले आहे. हे सर्व समोर दिसत असून सुद्धा सर्व श्रेय महर्षी कणाद यांना देण्याच्या ऐवजी न्यूटन यांना दिले गेले. वैदिक संस्कृती ही अतिशय प्राचीन संस्कृती असून हिंदू धर्म हा वैज्ञानिक धर्म आहे. परंतु, पाश्चिमात्य विद्वानांनी जाणीवपूर्वक भारतीयांचे खच्चीकरण करून आपल्याला मागास ठरवले. आता आपल्याला स्वातंत्र्य मिळून ७५ वर्षे पूर्ण झाली आहेत तरीही आपल्या वैज्ञानिक ऋषींची उपेक्षा का? भौतिकशास्त्र शिकविणाऱ्या भारतातील एकाही संस्थेला दाखल घ्यावी असे वाटले नाही का? 

माझी भारत सरकारला आणि मराठी विज्ञान परिषद अशा संस्थांना हात जोडून विनंती आहे की ह्यासंदर्भात योग्य तो पाठपुरावा करून प्राचीन भारतीय ऋषींच्या कार्याला, त्यांच्या वैज्ञानिक शोधांना प्रतिष्ठा मिळवून द्यावी.

खालील चित्रांत महर्षी कणाद यांचे गतिविषयीचे नियम दर्शविले आहेत. 

🚩 जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

वेदविज्ञानरंजन - २८ : न्यूटनचे गतिविषयीचे नियम भाग - १

 वेदविज्ञानरंजन - २८ : न्यूटनचे गतिविषयीचे नियम भाग - १

आजच्या लेखात आपण न्यूटनचे गतिविषयीचे नियम (Newton's law of motion ) पाहणार आहोत. आपल्या सर्वांना शाळेत असताना हे तीन नियम शिकवलेले असतात ते विज्ञानाच्या पुस्तकात. हेच नियम महर्षी कणाद यांनी त्यांच्या वैशेषिक ग्रंथात नमूद केले आहेत. याचे विवेचन आपण पाहू. 

न्यूटनचा पहिला नियम : (Newton's first law of motion ) 

The change of motion is due to impressed force (Principia)

An object at rest will stay at rest and an object in motion will stay in motion unless acted by  the net external force. 

ह्या नियमाचे मराठी भाषांतर पाहू :

एखादी वस्तू स्थिर असेल तर स्थिर राहते, गतीमान असेल तर गतिमान राहते. जोपर्यंत तिच्यावर बाह्यबलाचा प्रभाव पडत नाही तोपर्यंत त्या वस्तूच्या गतीत काहीही बदल होत नाही. 

आता महर्षी कणाद यांचे सूत्र पाहू :

वेगः निमित्तविशेषात कर्मणो जायते| 

वस्तूच्या गतीत बदल होण्यासाठी बलाची आवश्यकता असते 

(change of motion is due to impressed force ) 

संयोगविभागवेगानां कर्म समानम् ।  वैशेषिक-१,१.२०

( if two bodies have to collide or move away, the cause of is common which is KARMA - Force ) 

दोन वस्तूंची टक्कर होण्यासाठी किंवा त्या दोन वस्तू एकमेकांपासून दूर जाण्यासाठी बलाची आवश्यकता आहे.

न द्रव्याणाम् कर्म |   वैशेषिक-१. १.२१

The KARMA (Force ) can not come from the bodies. It has to be external 

म्हणजेच दोन वस्तूंवर जे बल प्रयुक्त केले असते ते बाह्यबल असते.. ह्याचा सोपा अर्थ असा की 

(change of motion is due to impressed force) वेग हा कर्म केल्यामुळे म्हणजे बलामुळे (force ) निर्माण होतो. 

येथे एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की आपले ऋषी हे अत्यंत प्रयोगशील होते. निरनिराळे प्रयोग करून त्याच्यावर खूप संशोधन करून त्यांनी निष्कर्ष मांडले आहेत. महर्षी कणाद ह्यांचा वैशेषिक दर्शन हा एक उत्कृष्ठ वैज्ञानिक ग्रंथ आहे. त्यात विविध वैज्ञानिक सिद्धांत सामावलेले आहेत. आज आपण जे न्यूटनचे गतिविषयीचे नियम वाचतो ते मुळात महर्षी कणाद यांचे आहेत. *महर्षी कणाद यांचा काळ अंदाजे इ. स. पू. ६ वे ते २ रे शतक असा आहे आणि न्यूटन यांचा काळ इ. स. १६४३ ते इ. स.१७२७ असा आहे*. ह्याचा अर्थ न्यूटनच्या आधीच साधारण १००० वर्षे महर्षी कणाद यांनी गतिविषयीचे नियम त्यांच्या ग्रंथात मांडले आहेत आणि त्याचे दस्तऐवजीकरणसुद्धा (Documentation ) केले आहे. हे सर्व समोर दिसत असून सुद्धा सर्व श्रेय महर्षी कणाद यांना देण्याच्या ऐवजी न्यूटन यांना दिले गेले*. वैदिक संस्कृती ही अतिशय प्राचीन संस्कृती असून हिंदू र्म हा वैज्ञानिक धर्म आहे. परंतु, पाश्चिमात्य विद्वानांनी जाणीवपूर्वक भारतीयांचे खच्चीकरण करून आपल्याला मागास ठरवले. आता आपल्याला *स्वातंत्र्य मिळून ७५ वर्षे पूर्ण झाली आहेत तरीही आपल्या वैज्ञानिक ऋषींची उपेक्षा का? भौतिकशास्त्र शिकविणाऱ्या भारतातील एकाही संस्थेला दाखल घ्यावी असे वाटले नाही का?* 

माझी भारत सरकारला आणि मराठी विज्ञान परिषद अशा संस्थांना हात जोडून विनंती आहे की ह्यासंदर्भात *योग्य तो पाठपुरावा करून प्राचीन भारतीय ऋषींच्या कार्याला, त्यांच्या वैज्ञानिक शोधांना प्रतिष्ठा मिळवून द्यावी.

पुढच्या लेखात  महर्षी कणाद यांचे अजून काही गतिविषयीचे नियम पाहू. 

🚩 जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

वेदविज्ञानरंजन - २७ : जलचक्र भाग - २

 वेदविज्ञानरंजन - २७ : जलचक्र भाग - २

शाळेत आपण जे जलचक्र (Water Cycle) शिकलो होतो त्याचा उल्लेख प्राचीन ग्रंथांत कसा केला आहे ते आपण पाहू. 

महर्षी कणाद कालावधी सुमारे (इ. स. पू. ४०० - ६००)यांनी त्यांच्या वैशेषिक सूत्रे ह्या ग्रंथात जलचक्राची सूत्रे लिहिली आहेत. ती खालील प्रमाणे 

ह्या आधीच्या लेखात वेदविज्ञानरंजन - २६ आपण जलचक्राशी संबंधित सूत्रे अभ्यासली होती. उर्वरित सूत्रे आजच्या लेखात  पाहू :

नोदनापीडनात्  संयुक्तसंयोगाच्च 

नोदन आपीडनात् : नोदन नावाच्या विशेष वातचक्राच्या दाबामुळे ढग तयार होण्यास पोषक वातावरण तयार होते. 

संयुक्त संयोगात् च : जल आणि वायू यांच्या एकत्रित संयोगामुळे ढग आकाशात पोहोचतात*. ढगातील पाण्याच्या बिंदूंमध्ये आंतरिक संघनन होते (condensation) आणि पाण्याने भरलेले ढग तयार होतात. 

अपां संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम्

अपाम् : पावसाळी मेघ 

संयोगाभावे : संयोगाच्या अभावामुळे म्हणजेच पाण्याच्या कणांमधील बंध म्हणजेच संघनित अवस्था निघून जाते* पाण्याचे कण वेगवेगळे होतात आणि त्याचा भार सहन न झाल्याने 

गुरुत्वात् पतनम् : गुरुत्वाकर्षणामुळे खाली जमिनीवर पडतात म्हणजेच पाऊस सुरू होतो

 इथे एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की महर्षी कणाद यांनी गुरुत्वाकर्षण शक्तीचा उल्लेख केला आहे. गुरुत्वाकर्षण शक्ती ही संकल्पना भारतीयांनाही इ. स. पू. काळापासून ज्ञात होती. परंतु, आपण त्याचे श्रेय मात्र न्यूटनला देऊन बसलो हीच खरी शोकांतिका आहे. 

७२५ वर्षांपूवी ज्ञानेश्वर माऊली सुद्धा आपल्या ओव्यांमध्ये जलचक्राचे वर्णन करतात :

तया उदकाचेनि आवेशे |

प्रगटले तेज लखलखीत दिसे ||

मग तया विजेमाजी असे |

सलील कायी ||

मी सूर्याचेनि वेषे |

तपे तै हे शोषे ||

पाठी इंद्र होवोनि वर्षे |

मग पुढती भरे ||

माऊली म्हणतात की सूर्याच्या उष्णतेने पाण्याची वाफ होते. मी म्हणजे परमात्माच पाणी शोषून घेतो. त्या वाफेचे ढग बनतात. आणि मीच इंद्रदेवाच्या रूपाने पाऊस पाडतो.

आधुनिक पाश्चात्य विज्ञानाने जलचक्राची प्रक्रिया शोधून काढली असली तरी, महर्षी कणाद आणि ज्ञानेश्वर माऊली यांना त्याआधीच कितीतरी शतके जलचक्र प्रक्रिया अवगत होती. 

जलचक्र ह्या नैसर्गिक घटनेचे अतिशय उत्तम पद्धतीने दस्तऐवजीकरण (Documentation) आपल्या पूर्वसुरींनी करून ठेवले आहे परंतु, आपण मात्र त्याचे श्रेय निल्स वालेरियस ह्या स्वीडीश शास्त्रज्ञाला देण्यात धन्यता मानतो हे आपले दुर्दैव आहे. 

Nils Wallerius (1 January 1706 - 16 August 1764) was a Swedish physicist, philosopher and theologian. He was one of the first scientists to study and document the characteristics of evaporation through modern scientific methods

🚩 जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

वेदविज्ञानरंजन - २६ : जलचक्र भाग - १

 

वेदविज्ञानरंजन - २६ : जलचक्र - भाग 

शाळेत आपण जे जलचक्र (Water Cycle) शिकलो होतो त्याचा उल्लेख प्राचीन ग्रंथांत कसा केला आहे ते आपण पाहू. 

महर्षी कणाद कालावधी सुमारे (इ. स. पू. ४०० - ६००)) यांनी त्यांच्या वैशेषिक सूत्रे ह्या ग्रंथात जलचक्राची सूत्रे लिहिली आहेत. ती खालील प्रमाणे 

द्रवत्वात् स्यन्दनम् 

द्रवत्वात् : द्रव पदार्थात द्रवण (fluidity) गुणधर्म असल्यामुळे 

स्यन्दनम् : द्रवात स्यन्दन म्हणजेच वाहण्याची क्रियाघडते. 

वरील सूत्रात पाणी का वाहते याचे कारण सांगितले आहे. 

The water is having the phenomenon of fluidity. Due to which water flows on the earth. 

ह्याचा अर्थ असा की fluidity ही संकल्पना पाश्चात्य वैज्ञानिकांच्या कितीतरी वर्षे आधी प्राचीन भारतीय ऋषींना माहीती होती. परंतु, fluidity संकल्पनेचे श्रेय नेहमी प्रमाणेच भारतीय ऋषींना न देता पाश्चात्य वैज्ञानिकांना दिले गेले.

नाड्यो वायुसंयोगादारोहणम्

नाड्य : सूर्याची किरणे (सूर्याची उष्णता)

वायुसंयोगात् : वायूबरोबर संयोग झाल्यामुळे

आरोहणम् : पाण्याची वाफ वर (आकाशात) जाते.

सूर्याच्या उष्णतेने पाण्याची वाफ होते. त्याचा वायूबरोबर संयोग होऊन ती वाफ वर (आकाशात जाते ). येथे महर्षी कणाद यांनी बाष्पीभवन (Evaporation ) ही संकल्पना मांडली आहे.

Water evaporates due to the heat received from the Sun and goes up in the sky. 

Nils Wallerius  (1 January 1706 - 16 August 1764) was a Swedish physicist, philosopher and theologian. He was one of the first scientists to study and document the characteristics of evaporation through modern scientific methods

पुन्हा एकदा बाष्पीभवन ह्या सिद्धांताचे श्रेय महर्षी कणाद यांना देण्याच्या ऐवजी निल्स वालेरियस ह्या स्वीडीश शास्त्रज्ञाला देण्यात आले आहे. 

 🚩जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

वेदविज्ञानरंजन - २

 वेदविज्ञानरंजन_२

गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत

गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत दर्शविणारी ऋग्वेदातील खालील ऋचा पाहू : ऋग्वेद मंडल ८ सूत्र १२ मंत्र २८ 

यदा ते हर्य्यता हरी वावृधाते दिवेदिवे |

आदित्ते विश्वा भुवनानि येमिरे ||

ह्याचा अर्थ खालील प्रमाणे :

जेव्हा (यदा ते ) ते सर्व ग्रह (विश्वा भुवनानि ) कालपरत्वे (दिवेदिवे ) गतिमान होऊन (हर्य्यता हरी ) सूर्याच्या निकट असतात , तेव्हा त्यांच्या गतीत वाढ होते ( वावृधाते ) तेव्हा (आदित्ते ) त्यावेळी ते ग्रह सूर्याकडून आपापल्या कक्षेत आणि स्थानात स्थापन केले जातात. 

ह्यातून खालील चार वैज्ञानिक तत्त्वांचा बोध होतो. 

१. सूर्य आणि ग्रह यांच्या मध्ये गुरुत्वाकर्षणाचा प्रभाव आहे. 

There is a gravitational force in between planets and the Sun

२. ग्रहांची कक्षा स्थिर असते 

Planets are moving in an orbit. 

 ३. सूर्य स्थिर असून इतर ग्रह त्याभोवती फिरतात*. 

The Sun is steady and planets are revolving around it

४. ग्रहांची परिभ्रमण गती आणि त्यांचे सूर्यापासूनचे अंतर ह्यांचे प्रमाण व्यस्त असते. 

The motion of planet is such that 

Velocity of planets is in inverse relation with the distance in between the plane and the Sun

वरील सूत्रात गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत आणि सूर्य स्थिर असून सर्व ग्रह त्याभोवती फिरतात असे सांगितले आहे. येथे अजून एक गोष्ट नमूद करावीशी वाटते ती म्हणजे सूर्य आणि त्याभोवती परिभ्रमण करणारे ग्रह ह्यांचे ज्ञान ऋग्वेदकालीन ऋषींना कसे होते? एकतर सूक्ष्म शरीर धारण करून योगबळाने पृथ्वीच्या बाहेर अवकाशात जाऊन त्यांनी हे सर्व पाहिले असावे किंवा त्याकाळी अवकाशयाने अस्तित्वात असणार ज्याच्यामध्ये अवकाशप्रवास करून सर्व निरीक्षणे नोंदवली असण्याची शक्यता आहे. वेदकालीन अवकाशयाने हा माझा एक स्वतंत्र लेख ह्या लेखमालिकेत पुढे येईलच. 

पिप्पलाद ऋषींनी प्रश्नोपनिषद ह्या ग्रंथात गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत मांडला आहे. 

 पायूपस्थे अपानम् (प्रश्नोपनिषद ३.४) 

पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्य (प्रश्नोपनिषद ३.८ ) 

तसेच आद्य शंकराचार्य ह्यांनी प्रश्नोपनिषद यांवर जे शांकरभाष्य लिहिले आहे त्यात ते म्हणतात 

तथा पृथिव्यां अभिमानिनी या देवता सैषा पुरुषस्य अपानवृत्तीं आकृष्य अपकर्षेण अनुग्रहं कुर्वती वर्तते |

अन्यथा हि शरीरं गुरुत्वात् पतेत् सावकाशे वा उद्गच्छेत् |

ह्याचा अर्थ असा की अपान वायूमुळे मलमूत्र शरीरातून बाहेर पडते. पृथ्वी आपल्या आकर्षण शक्तीमुळे सर्वांना धरून ठेवते. नाहीतर सर्व आकाशात उडून जातील. 

 

Earth is having its own force of attraction dute to which objects are being hold on the surface of the earth. Otherwise object will be fly in the sky

वराहमिहीर यांनी आपल्या पंचसिद्धांतिका ग्रंथात गुरुत्वाकर्षण सिद्धांताचा उल्लेख केला आहे. 

पंचमहामूतमयस्तारागण पंजरे महीगोलः|

खेयस्कान्तान्तःस्थो लोह इवावस्थितो वृत्त: ||

ह्याचा मराठी भाषेत अर्थ पुढीलप्रमाणे 

ज्याप्रमाणे दोन लोहचुंबकांमध्ये लोखंड तुकडा ठेवला असता तो अधांतरी राहतो त्याप्रमाणे तारासमूहात पृथ्वीगोल विशिष्ट शक्तीमुळे (गुरुत्वाकर्षण शक्ती ) अधांतरी राहतो वराहमिहीर यांनी पृथ्वीची गुरुत्वाकर्षण शक्ती आणि त्याचबरोबर चुंबकत्वसुद्धा स्पष्ट केले आहे. म्हणजेच त्याकाळी चुंबकत्वाचे (Magnetizum ) सुद्धा ज्ञान अवगत होते. तसेच महीगोलः असा शब्दप्रयोग केला आहे. म्हणतच पृथ्वी गोल आहे हेही त्या काळी ज्ञात होते. 

When an iron piece is hold in between two magnets then it it Wil be balanced by the magnetic force by the two magnets. In the same way the earth is balanced by gravitational force in the space

महर्षी पतंजली यांनी त्यांच्या व्याकरणमहाभाष्य ह्या ग्रंथात गुरुत्वाकर्षणाचा सिद्धांत मांडला आहे. 

 लोष्ठः क्षिप्तो बाहुवेगं गत्वा नैव तिर्यक् गच्छति नोर्ध्वमारोहति | पृथिवीविकारः पृथिवीमेव गच्छति आन्तर्यतः |

जर मातीचे ढेकूळ (लोष्ठः ) (माती असलेला घट्ट तुकडा ) आकाशाच्या दिशेने वर फेकला तर तो तुकडा त्याचा वेग पूर्ण झाल्यावर क्षणभर थांबतो, आणखी वर जात नाही (नोर्ध्वमारोहति ) . ह्याचे कारण असे की पृथ्वीचा विकार (पृथिवीविकारः) (गुरुत्वाकर्षण शक्ती ) मुळे तो तुकडा पुन्हा खाली येऊन पृथ्वीवर पडतो (पृथिवीमेव गच्छति)

When a piece of soil is thrown in the sky then after some time it's velocity decreases. It becomes steady for a while and then falls on earth due to the gravitational force of Earth

महाभारतातील शांतिपर्वात अध्याय क्र. २६१ मध्ये भीष्म पितामह आणि युधिष्ठिर यांचा संवाद आहे त्यातील श्लोक क्रमांक ३ मध्ये भीष्म पितामह म्हणतात :

भूमेः स्थैर्यं गुरुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता |

गन्धोः भारश्च शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः ||

ह्याचा अर्थ पुढीलप्रमाणे 

हे युधिष्ठिरा! स्थिरता, गुरुत्वाकर्षण, कठोरता, उत्पादकता, गंध, भार, शक्ती, घट्टपणा , स्थापना हे भूमीचे गुण आहेत.

वरील श्लोकातील भूमीचा दुसरा गुण गुरुत्व म्हणजेच गुरुत्वाकर्षण आहे असे स्वतः भीष्म सांगत आहेत. 

ह्या आधीच्या लेखातील आणि प्रस्तुत लेखातील विविध उदाहरणांचा विचार करता असे लक्षात येते की न्यूटनच्या कितीतरी शतके आधीच वेद, उपनिषदे यांनी गुरुत्वाकर्षणाचा सिद्धांत मांडला आहे. परंतु त्यांचा कुठेच उल्लेख नाही. सर्व श्रेय मात्र न्यूटनलाच दिले गेले, कारण त्याने गुरुत्वाकर्षणाचे सूत्र मांडले

परंतु गुरुत्वाकर्षणाची मूळ संकल्पना मात्र युरोपीय नसून भारतीयच आहे आणि ह्याचा आम्हाला सार्थ अभिमान आहे

आपल्या भारत देशाचे, शिक्षण अभ्यासक्रमाचे (मेकॉले प्रणीत शिक्षणपद्धती) हे दुर्दैव आहे की जाणीवपूर्वक वेदांतील विज्ञान नजरेआड केले गेले. माझी शालेय शैक्षणिक विभागाला विनंती आहे की गुरुत्वाकर्षण सिद्धांताचे श्रेय न्यूटनला जरी दिले गेले असले तरीही शालेय विज्ञान पुस्तकात वर उल्लेख केलेल्या वेद, उपनिषदे यांतील गुरुत्वाकर्षण सूत्राचा सुद्धा उल्लेख करावा. म्हणजेच आपल्या पूर्वजांचे, वेदांचे ज्ञान किती सखोल होते हे सर्वांना समजेल आणि त्याचा प्रसार होईल. तूर्तास इथेच थांबतो. 

                    🚩 जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

संकलन आणि लेखन : श्री. वैभव दातार, कल्याण

वेदविज्ञानरंजन - १

 वेदविज्ञानरंजन - १

सर्वप्रथम आपण आज गुरुत्वाकर्षण बल, त्याचा प्राचीन ऋषींनी मांडलेला सिद्धांत पाहणार आहोत. 

परमाणूची संकल्पना मांडणारे महर्षी कणाद (अंदाजे इ. स. पू. ४थे किंवा ५ वे शतक ) यांनी त्यांच्या वैशेषिक सूत्रांत  गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत मांडला आहे.  

संयोगाभावे गुरूत्वात् पतनम्  असे अतिशय सोपे सूत्र म्हणजेच गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत होय. 

आता त्याचा अर्थ सोप्या भाषेत पाहू. 

संयोगाभावे म्हणजे एखाद्या वस्तूवर जर संयोगाचा म्हणजेच बलाचा अभाव असेल तर ती वस्तू गुरुत्वाकर्षण शक्तीमुळे (गुरूत्वात् ) खाली पडते (पतनम् ) 

In the absence of SANYOG (contact with external forces ) an object falls  due to GURUTVA (Mass) अतिशय सुंदर आणि सूत्रबद्ध रीतीने महर्षी कणाद यांनी हे सूत्र मांडले आहे. अजून एका ऋग्वेदातील ऋचेत गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत मांडला आहे. 

 अजः न क्षाम् दाधार पृथिवीम् तस्तम्भ द्याम् मंत्रेभिः सत्यैः  

ह्याचा अर्थ खालीलप्रमाणे 

The unborn force of field (अजः) , keeps us (नाह ) rooted to the earth (क्षाम् ). The same ever resent force (तत् ) or field holds (स्तम्भ ) the earth (पृथिवीम् ) in space (द्याम् ) असे काहीतरी बल आहे की जे आपल्याला पृथ्वीवर धरून ठेवते आणि तशाच प्रकारचे बल पृथ्वीला अवकाशात धरून ठेवते. ह्यातून पृथ्वीची स्वतःची गुरुत्वाकर्षण शक्ती आणि पृथ्वीला अवकाशात धरून ठेवणारी सूर्याची गुरुत्वाकर्षण शक्ती दोहोंचा अर्थबोध होतो. 

वराहमिहिर ( अंदाजे इ. स. पू. ६ वे शतक ) यांच्या पंचसिद्धांतीका ह्या ग्रंथात त्यांनी गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत मांडला आहे. 

गगनम् उपैति शिखिशिखा क्षिप्तम् अपि 

क्षितिम् उपैति गुरू किञ्चित् वद्वदिह 

मानवानामसुराताम् तद्वदेवाधः 

ह्याचा अर्थ खालीलप्रमाणे 

Any heavy object (गुरू ) of thrown above towards the sky falls back to the ground. 

वस्तुमान असलेली वस्तू आकाशाच्या दिशेने फेकली असता ती जमिनीवर येऊन पडते 

GRAVITY ह्या शब्दाची व्युत्पत्ती लॅटिन शब्द GRAVIS पासून झाली असून मूळ संस्कृत शब्द GURU (Heaviness, Mass fullness ) असा आहे. 

थोर गणिती भास्कराचार्य (द्वितीय ) कार्यकाळ अंदाजे इ. स. १११४ ते इ. स. ११८५ ह्यांनी सुद्धा न्यूटनच्या आधी सुमारे ५०० वर्षे सिद्धांत शिरोमणी ह्या ग्रंथात गुरूत्वाकर्षण सिद्धांत मांडला आहे. सिद्धांत शिरोमणी - गोलाध्याय - भुवनकोश ह्यातील गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत खालीलप्रमाणे :

 मरुच्लो भूरचला स्वभावतो यतो विचित्रावतवस्तु शक्त्यः |

आकृष्टीशक्तिश्च मही तथा यत् खस्थं गुरुस्वाभिमुखं स्वशक्तया |

आकृष्यते तत्पतीतेव भाति समेसमन्तात् क्व पतत्वियं खे | 

 ह्याचा अर्थ पुढीलप्रमाणे :

पृथ्वीमध्ये आकर्षण शक्ति आहे. पृथ्वी आपल्या आकर्षण शक्तीने पदार्थांना, वस्तूंना आपल्याकडे खेचते आणि आकर्षणामुळे ते जमिनीवर पडतात. अवकाशात मात्र विविध ग्रहांची गुरुत्वाकर्षण शक्ती एकमेकांचे संतुलन राखते आणि समान शक्ति सर्व बाजूंनी असल्यामुळे सर्व ग्रह अवकाशात तरंगतात. 

The earth has its own gravitational force due to which an object gets attracted towards the earth and falls on it. But in the space the gravitational force of different planes balances each other and these forces are applied by all sides. Due to which planets can move in the space. 

आता अंदाजे सन १६७८ मध्ये न्यूटन यांनी मांडलेला गुरुत्वाकर्षण नियम पाहू :

Every particle  attracts every other particle in the universe with a force which is directly proportional to the production of their masses and inversely proportional to the square of the distance between their centers

आता असे आहे की गुरुत्वाकर्षण नियम प्रस्थापित करण्याचे श्रेय न्यूटनकडे जाते. न्यूटन यांनी सिद्धांत विषद करून सांगितला आणि त्याचे सूत्र (Formula ) सुद्धा सिद्ध केला. ह्याबद्दल काहीच दुमत नाही. परंतु, त्यांच्या आधी कितीतरी शतके भारतीय वेद, उपनिषदे ह्यांत सुद्धा हाच सिद्धांत आपल्या प्राचीन ऋषींनी, वैज्ञानिकांनी सुद्धा केला आहे. परंतु, त्यांचा उल्लेख कुठेही नाही असे का? आता शाळांमधील शिक्षकांनाच प्राचीन भारतीय वेद, उपनिषदे आणि त्यांनी मांडलेल्या सिद्धांताविषयी काही माहिती नाही. तर ते शिक्षक मुलांना काय सांगणार? न्यूटन झाडाखाली बसला होता. वरून सफरचंद खाली पडले आणि त्याने गुरुत्वाकर्षणाचा सिद्धांत मांडला ही गोष्ट शाळांमध्ये अगदी रंगवून सांगितली जाते. पण आपल्या वेदांमधील ह्याच सिद्धांतावर काहीही भाष्य केले जात नाही*. हीच आपली शोकांतिका आहे आपल्या भारत देशाचे, शिक्षण अभ्यासक्रमाचे (मेकॉले प्रणीत शिक्षणपद्धती) हे दुर्दैव आहे की जाणीवपूर्वक वेदांतील विज्ञान नजरेआड केले गेले. माझी शालेय शैक्षणिक विभागाला विनंती आहे की गुरुत्वाकर्षण सिद्धांताचे श्रेय न्यूटनला जरी दिले गेले असले तरीही शालेय विज्ञान पुस्तकात  वर उल्लेख केलेल्या वेद, उपनिषदे यांतील गुरुत्वाकर्षण सूत्राचा सुद्धा उल्लेख करावा. म्हणजेच आपल्या पूर्वजांचे, वेदांचे ज्ञान किती सखोल होते हे सर्वांना समजेल आणि त्याचा प्रसार होईल. अजून बरेच दाखले द्यायचे आहेत. परंतु ते पुढील लेखात देईन. तूर्तास इथेच थांबतो. 

          🚩 जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

संकलन आणि लेखन : श्री. वैभव दातार, कल्याण

टीप : येथे न्यूटन यांना कुठेही कमी लेखायचा हेतू नसून वेद, उपनिषदे ह्यांनी न्यूटनच्या कितीतरी शतके आधीच गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत मांडला होता हे ठसवायचे आहे.