वेदविज्ञानरंजन - ४० : रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - ८

 वेदविज्ञानरंजन - ४०

रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - ६

माझ्या मागच्या लेखात #वेदविज्ञानरंजन_३९ जटायू हा पक्षी असावा का मानव असावा? ह्याची आपण माहिती घेतली. ह्या भागात आपण जटायूचा मोठा भाऊ संपाती ह्याची माहिती घेऊ. सीतेचा शोध करण्यासाठी वानरसेनेची एक तुकडी दक्षिण दिशेकडे आली असता तेथे त्यांना पंख जळालेल्या अवस्थेतील संपाती भेटला. तेथे त्याने वानरसेनेला स्वतःची कथा सांगितली. संपाती आणि निशांकर ऋषी ह्यांची भेट आणि त्यावेळचा वृत्तांत आपण पाहू. त्यावर संपाती निशांकर ऋषींना त्याचे आणि जटायूचे पंख कसे जळाले ह्याची कथा सांगतो. वाल्मिकी रामायण सर्ग क्र. ६१ मध्ये खालील श्लोक आहेत.

अप्यावां युगपत् प्राप्तौ अपश्याव महीतले ।

रथचक्रप्रमाणानि नगराणि पृथक् पृथक् ॥ ५ ॥

निश्चय करून आम्ही बरोबरच आकाशात जाऊन पोहोंचलो. तेथून पृथ्वीवरील भिन्न भिन्न नगरात आम्ही रथाच्या चाकां (प्रमाणे) एवढे दिसू लागलो.

तूर्णमुत्पत्य चाकाशं आदित्यपथमास्थितौ ।

आवामालोकयावस्तद् वनं शाद्वलसंस्थितम् ॥ ७ ॥

त्याहूनही उंच उडून आम्ही तात्काळ सूर्याच्या मार्गावर जाऊन पोहोचलो. तेथून खाली दृष्टि टाकून जेव्हा दोघांनी पाहिले तेव्हा येथील जंगले हिरव्यागार गवतासारखी दिसत होती. ॥७॥

उपलैरिव सञ्छन्ना दृश्यते भूः शिलोञ्चयैः ।

आपगाभिश्च संवीता सूत्रैरिव वसुंधरा ॥ ८ ॥

पर्वतांमुळे ही भूमी जणु हिच्यावर दगड, शीळा अंथरले गेले आहेत अशी भासत होती आणि नद्यांनी झाकलेली भूमी जणु त्यांना सुधाग्यांनी गुंडाळेले गेले आहे अशा प्रमाणे भासत होती. ॥८॥

सामान्यपणे गिधाडे जास्तीत जास्त २४,००० फुटांवरून उडतात.  मोठी मोठी नगरे रथांच्या चाकाप्रमाणे दिसणे, पर्वत छोट्या दगडांप्रमाणे दिसणे. मोठीमोठी जंगले छोट्या गवताप्रमाणे दिसणे, नद्या ह्या सुताइतक्या छोट्या दिसणे, तेव्हढ्या उंचीवरून शक्य नाही. त्यासाठी विमानासारख्या यंत्रात बसुन अधिक उंच जावे लागते विमाने साधारणपणे ३१,००० ते ३८,००० फुटांवरून उडतात.

तुल्यपृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ ॥ १३ ॥

असेही संपाती सांगतो. ह्याचा अर्थ की ते दोघे उडत इतक्या उंचीवर गेले की तिथे सूर्य हा पृथ्वीसारखा दिसू लागला. आता सूर्य आणि पृथ्वी ह्यांच्यात गोलाकार रचना हेच साम्य आहे. त्या दोघांना सूर्य आणा आणि पृथ्वी गोल दिसले असावेत ह्याचा अर्थ एखाद्या उडणाऱ्या यंत्रात बसून (Flying Machine ) किंवा space shuttle मध्ये बसुन ते दोघे अंतराळात गेले असावेत,कारण तेथूनच पृथ्वी आणि सूर्य सारखे दिसतात. जटायू आणि संपाती ह्यांच्याकडे असलेल्या विमानातून त्यांनी प्रवास केला होता असा येथे निष्कर्ष निघतो. ह्यावरून त्रेतायुगात सुद्धा विमाने होती आणि प्रगत तंत्रज्ञान अस्तित्वात होते असे आपण समजू शकतो. रामायणातील विमाने हा विषय घेऊन आपण पुन्हा कधीतरी भेटू. तूर्तास इथेच थांबतो.

वेदविज्ञानरंजन - ३९ - रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - ७

 

वेदविज्ञानरंजन- ३९

रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - ५

रामायणातील जटायू मानव होता?

रावणाने सीतेला पळवून नेल्यानंतर दुःखित झालेले प्रभू श्रीराम आपल्या भाऊ लक्ष्मण ह्यासह रानावनात सीतेचा शोध घेऊ लागले. त्यावेळी त्यांना तेथे जखमी अवस्थेत विव्हळणारा जटायू पक्षी? दिसला. रावण आकाशातून उडणाऱ्या रथातून (विमानातून) सीतेला घेऊन दक्षिण दिशेकडे गेला अशी माहिती जटायूने श्रीरामांना दिली आणि रक्त, मांस ओकत तो जटायू गतप्राण झाला. त्यानंतर रामाने त्याचे और्ध्वोदेहिक आणि पिंडदान केले असे वाल्मीकी रामायण अरण्यकांड सर्ग क्र ६८ मध्ये लिहिले आहे.

एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम् ।
ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः ॥ ३१ ॥

असे म्हणून धर्मात्मा श्रीरामचंद्रांनी दुःखी होऊन पक्षिराजाच्या शरीरास चितेवर ठेवले आणि त्यास अग्नि देऊन आपल्या बंधुच्या संस्कारांप्रमाणेच त्यांचा दाहसंस्कार केला. ॥३१॥

रामोऽथ सहसौमित्रिर्वनं गत्वा स वीर्यवान् ।
स्थूलान् हत्वा महारोहीननुतस्तार तं द्विजम् ॥ ३२ ॥

रोहिमांसानि चोद्धृ्त्य पेशीकृत्य महायशाः ।
शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले ॥ ३३ ॥ 

त्यानंतर लक्ष्मणासहित पराक्रमी श्रीरामांनी वनात जाऊन मोठमोठे महारोही (कंदमूल विशेष) कापून आणले आणि त्यांना जटायुसाठी अर्पित करण्याच्या उद्देशाने पृथ्वीवर दर्भ (कुश) पसरले. महायशस्वी श्रीरामांनी रोहीचा गर काढून त्याचा पिंड बनविला आणि त्या सुंदर हरित कुशांच्यावर जटायुला पिण्डदान केले. ॥३२-३३॥

यत् यत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः ।
तत्स्वर्गगमनं पित्र्यं तस्य रामो जजाप ह ॥ ३४ ॥

ब्राह्मणलोक परलोकवासी मनुष्यास स्वर्गाची प्राप्ती करविण्याच्या उद्देश्याने ज्या पितृसंबंधी मंत्रांचा जप आवश्यक सांगतात, त्या सर्वांचा जप भगवान्‌ श्रीरामांनी केला. ॥३४॥

वरील सर्व लोकांचा अर्थ लक्षात घेता असे दिसून येते की प्रभू श्रीरामचद्रांनी जटायूचे अग्निसंस्कार केले, त्याचे पिंडदान केले, त्याला तिलांजली, जलांजली दिली आणि शुद्धीकरणासाठी गोदावरीत स्नान केले.*  ह्याचा अर्थ असा होतो की  जटायू हा पक्षी नसून मानव असावा.  मानवासाठी अंत्यसंस्कार आणि इतर विधी आपल्या धर्मशास्त्रांत सांगितले आहेत. एका पक्षासाठी प्रभू श्रीरामचंद्र अंत्येष्टी आणि त्यानंतर पिंडदान वगैरै करतील असे वाटत नाही. आपल्याकडे आदिवासी जमात विविध प्रकारचे चित्र विचित्र पोषाख परिधान करते. त्याप्रमाणे जटायूने गिधाडासारखा दिसणारा पोषाख परिधान केला असण्याची शक्यता आहे. पंख असलेल्या पोषाखाच्या सहाय्याने जटायूने रावणाशी युद्ध केले आणि त्यात रावणाने त्याचे पंख छाटून टाकल्याने तो जखमी होऊन मरण पावला. जटायू हा पक्षी नसून माणूस असावा ह्या विधानाला पुष्टी देणारे अजून काही श्लोक रामायणात आहेत. ते आपण पाहू.

किष्किंधा कांड सर्ग क्र. ६० मध्ये संपाती आणि जटायू यांच्या मनुष्यरूपाचा स्पष्ट उल्लेख आहे. संपाती हा जटायूचा मोठा भाऊ एका निशांकर ऋषींच्या आश्रमात येतो त्यावेळी निशांकर ऋषी संपातीला म्हणतात -

सौम्य वैकल्यतां दृष्ट्‍वा रोम्णां ते नावगम्यते ।
अग्निदग्धाविमौ पक्षौ प्राणाश्चापि शरीरके ॥ १८ ॥

ते म्हणाले- ’सौम्य ! तुमचे केस गळून गेले आहेत आणि दोन्ही पंख जळून गेले आहेत. याचे कारण कळून येत नाही. इतके असूनही तुझ्या शरीरात प्राण टिकून राहिले आहेत. ॥१८॥

गृध्रौ द्वौ दृष्टपूर्वौ मे मातरिश्वसमौ जवे ।
गृध्राणां चैव राजानौ भ्रातरौ कामरूपिणौ ॥ १९ ॥

मी पूर्वी वायुसमान वेगवान् दोन गृध्रांना (गिधाडांना) पाहिलेले आहे. ते दोघे परस्परांचे भाऊ आणि इच्छानुसार रूप धारण करणारे होते. त्याच बरोबर ते गृध्रांचे राजे ही होते. ॥१९॥

येथे संपाती आणि जटायू यांना इच्छेनुसार रूप बदलता येत असे. म्हणजेच त्यांनी जो *धाडासारखा पोषाख परिधान केला होता तो त्यांना बदलता  येणे शक्य होते.

ज्येष्ठोऽवितस्त्वं संपाते जटायुरनुजस्तव ।
*मानुषं रूपमास्थाय* गृह्णीतां चरणौ मम ॥ २० ॥

संपाति ! मी तुला ओळखले आहे. तू दोन्ही भावांमध्ये मोठा आहेस. जटायु तुझा लहान भाऊ होता. तुम्ही दोघे *मनुष्य रूप धारण करून माझा चरण-स्पर्श करीत होतात. ॥२०॥

येथे महर्षी वाल्मिकींनी स्पष्टपणे लिहिले आहे की संपाती आणि जटायू यांना मनुष्यरूप धारण करता येत होते कारण ते मनुष्यच होते. वाल्मीकी रामायणात जे सत्य आहे तेच लिहिले आहे आणि तेच मी तुम्हाला इथे सांगतोय. माझ्या स्वतःचे मी काहीही सांगत नाहिये. पुढील लेखांत जटायूविषयी अधिक माहिती जाणून घेऊ. तूर्तास इथेच थांबतो.

टीप : वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवून रामायणाचा अभ्यास करताना मी वरील मत मांडले आहे. माझ्या मताशी सगळेच सहमत असतील असेही नाही.

🚩 जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

वेदविज्ञानरंजन - ३८ : रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - ६

 वेदविज्ञानरंजन_३८

रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - ६

प्रभू श्रीरामचंद्र आणि लंकाधिपती रावण यांच्या युद्धात कुंभकर्ण ह्या अतिप्रचंड राक्षसाचा उल्लेख आला आहे. सहा महिने झोप घेतल्यावर कुंभकर्णाला राक्षससेनेने महत्प्रयासाने जागे केले आणि ते प्रचंड धूड रणांगणावर उभे ठाकले. त्या अवाढव्य आणि अजस्र राक्षसाला पाहून वानरसेना घाबरून पळू लागली. ते पाहून प्रभू श्रीरामचंद्र यांनी बिभिषणाला विचारले की हा राक्षस कोण आहे?

आचक्ष्व सुमहान् कोऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः।

न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन ॥ ७ ॥

विभीषणा ! सांग बरे ! हा इतक्या मोठ्‍या शरीरयष्टीचा कोण पुरुष आहे ? कोणी राक्षस आहे अथवा असुर आहे ? मी पूर्वी अशा प्राण्याला कधी पाहिलेले नाही. ॥७॥

लंकेत यायच्या आधी श्रीरामांनी ताटिका, खर, दूषण, मारिच अशा अनेक राक्षसांना कंठस्नान घातले होते. त्यामुळे राक्षस कसे असतात, कसे दिसतात हे त्यांना पक्के ठाऊक होते. इथे मात्र कुंभकर्णाला पाहून श्रीराम म्हणतात की मी ह्याच्या आधी असा राक्षस कुठेच पाहिला नाही. इतर राक्षसांपेक्षा हा काहीतरी वेगळाच दिसतोच. हा यंत्रमानव असल्याने तो इतर राक्षसांपेक्षा निश्चित वेगळा दिसत असावा. 

उच्यन्तां वानराः सर्वे यंत्रमेतत् समुच्छ्रितम् ।

इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः ॥ ३३ ॥

सर्व वानरांना हे सांगितले जावे की, ही कुणी व्यक्ती नाही; माया द्वारा निर्मित उंच यंत्रमात्र आहे. असे कळल्यावर वानर निर्भय होऊन जातील. ॥३३॥

प्रक्षिप्ताः कुम्भकर्णेन वक्त्रे पातालसंनिभे |

नासापुटाभ्यां निर्जग्मुः कर्णाभ्याम् चैव वानरा: ||

ह्या कुंभकर्णाचे तोंड म्हणजे जणू काही पाताळातील प्रचंड मोठे विवर असावे असे भासत होते. वानरसेना त्याच्या तोंडातून आत जाऊन नाकातून बाहेर येत होती. आता पहा सजीव प्राण्याच्या तोंडातून आत जाऊन नाकातून बाहेर येणे शक्य आहे का? त्यामुळे कुंभकर्ण हा यंत्रमानव असावा ह्याची शक्यता बळावते. 

वरील श्लोक बिभीषण श्रीरामांना उद्देशून म्हणतो. ह्यात बिभिषण सांगतो की हे प्रभो! ह्या प्रचंड धूडाला पाहून जे वानर भयभीत होऊन पळत आहेत त्यांना आपण सांगावे की कुंभकर्ण ही कोणीही व्यक्ती नाही. तर मायेद्वारा निर्माण करण्यात आलेले यंत्र आहे. हे कळल्यावर वानर घाबरणार नाहीत. येथे बिभीषण स्वतःच म्हणतोय की अतिप्रचंड विस्तार असलेला हा कुंभकर्ण म्हणजे एक यंत्र आहे. ज्यांच्याकडे रामायण आहे त्यांनी प्रस्तुत श्लोक आणि त्याचा अर्थ रामायणात नक्की वाचा. मी इथे माझ्या स्वतःचे वेगळे असे काही लिहीत नाहिये. असे जर असेल तर यंत्रमानव (Robot ) तयार करण्याचे आजच्यापेक्षा प्रगत तंत्र त्रेतायुगातील रावणाला अवगत होते. 

आता तुम्ही म्हणाल की कुंभकर्णाचे लग्न झाले होते. मग तो यंत्रमानव कसा? कुंभकर्णाच्या पत्नीचे नाव वज्रमाला होते तसेच त्यास मुलेदेखील होती. हनुमंताने युद्धात त्याच्या मुलांचा वध केला. हा जो काही अतिप्रचंड असा यंत्रमानव होता त्याच्या आत बसून कुंभकर्ण तो यंत्रमानव चालवित असावा. त्यामुळे त्या यंत्रमानवालासुद्धा कुंभकर्ण असेच नाव प्राप्त झाले असावे असे वाटते. 

युद्धासाठी उपयुक्त अशी सर्व यंत्रसामग्री रावणाकडे होती. विविध प्रकारचे अग्निबाण (Missiles ), युद्धात वापरली जाणारी अत्याधुनिक विमाने (Fighter planes ) रावणाचा मुलगा मेघनाद ह्यांच्याकडे होती आणि उत्तम प्रकारचे सर्व सोयींनी युक्त असे पुष्पक विमान रावणाकडे होते. अशा प्रकारची सुसज्ज यंत्रसामग्री असणार्‍या रावणाकडे यंत्रमानव असणे सहज शक्य आहे. 

टीप : वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवून रामायणाचा अभ्यास करताना मी वरील मत मांडले आहे. माझ्या मताशी सगळेच सहमत असतील असेही नाही.

🚩 जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

वेदविज्ञानरंजन - ३७ : रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - ५

 वेदविज्ञानरंजन - ३७

रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - ५

जगातील सर्वांत पहिला highway कोणी बांधला? 

त्रेतायुगात म्हणजे अंदाजे इ. स. पू. १२,०००  वर्षे आधी रामायण घडले अशी मान्यता आहे. 

वाल्मीकी रामायणातील अयोध्याकांड सर्ग क्र ८० मध्ये high way कसा बांधला आहे ह्याचे खूप छान वर्णन आहे. राम वनवासात गेल्यावर सर्वानुमते भरताला राज्याभिषेक करावा असे ठरले. त्यावेळी श्रीरामांना भेटण्यासाठी गंगातटापर्यंत जाण्याचे भरत ठरवितो आणि अयोध्येतील सर्व कुशल कारागीरांना अयोध्येपासून गंगातटापर्यंत एक सुंदर राजमार्ग ( high way ) तयार करण्याची आज्ञा देतो. आपण त्यातील निवडक श्लोक पाहू. 

अथ भूमिप्रदेशज्ञाः सूत्रकर्मविशारदाः |

स्वकर्माभिरताः शूराः खनका यन्त्रकास्तथा ||१||

कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुषा यन्त्रकोविदाः तथा वर्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः ||२ ||

सूपकाराः सुधाकारा वंशकर्मकृतस्तथा |

समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे ||३ ||

High way तयार करण्यासाठी कोणी कोणी प्रस्थान केले ह्याची माहिती पाहू. 

भूमीचे ज्ञान असणारे भूमिप्रदेशज्ञाः (भूशास्त्रज्ञ ) छावणी वगैरे तयार करण्याचे ज्ञान असलेले सूत्रकर्मविशारद, शूरवीर, भूमी खोदणारे, सुरूंग वगैरे बनविणारे खनकाः ह्यांनी पुढे प्रस्थान केले. रामायण काळात सुद्धा आजच्यासारख्या वैज्ञानिक शाखा होत्या की ज्यामध्ये भूगर्भशास्त्र, खनिजशास्त्र आणि इतर अनेक शास्त्रे शिकविली जात असत. 

स्थपतयः म्हणजे स्थापत्यशास्त्र जाणणारे वास्तुविशारद तसेच यन्त्रकोविदाः म्हणजे यंत्रांची माहिती उत्तम प्रकारे जाणणारे असे mechanical engineers सुद्धा अयोध्येत होते. त्या सर्वांनी मिळून एकत्र काम करून तो राजमार्ग तयार केला. 

बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान् सञ्चुक्षुदुस्तथा |

बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान् देशान् नरास्तदा ||१० ||

जेथे पूल बांधण्यास पाणी आहे तेथे पूल बांधले. म्हणजे रामसेतूच्या आधीच भरताच्या स्थापत्यविशारदांनी पूल बांधले होते. पूल बांधण्याचा तंत्रज्ञान प्राचीन काळापासून भारतीयांना अवगत होते. भरताचे सैन्यदल आणि रथ, हत्ती इत्यादी सर्व त्या पुलावरून व्यवस्थित जाऊ शकेल असा भक्कम पूल बांधायचे ज्ञान अवगत होते.

अचिरेण तु कालेन परिवाहान् बहूदकान् |

चक्रुर्बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान् बहून् ||१||

लहान लहान झरे, ज्यांतील पाणी सर्व बाजूंनी वाहत होते त्यांना बांध घालून त्यामध्ये अधिक पाणी साठेल असे तयार केले. म्हणजे धरणे बांधण्याचे तंत्रज्ञान अवगत होते. भिन्न भिन्न आकारांची बरीच सरोवरे तयार केली आणि जलाने भरून गेल्यामुळे ती सरोवरे समुद्रासारखी भासू लागली.मोठे मोठे तलाव खोदणे हे यंत्रांशिवाय शक्य नाही. त्याकाळी बुलडोझर सारखी यंत्रे असावीत असे वाटते. 

जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुमकाननाम् |

शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम् ||  २१ ||

सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा |

नभः क्षपायाममलं विराजते |

नरेन्द्रमार्गः स तदा व्यराजत |

क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः |

अनेक प्रकारच्या वृक्षांना सुशोभित, शीतल, निर्मल जलाशयांनी युक्त असलेला तो रमणीय राजमार्ग अत्यंत शोभून दिसत होता. चांगल्या कारागीरांनी (शुभशिल्पिनिर्मितः ) तो निर्माण केला होता. 

अलीकडे जेव्हा महामार्ग (high way ) तयार केला जातो त्यावेळी त्या महामार्गावर food-mall, मोठमोठे बगीचे, तारांकित हॉटेल्स तयार केली जातात. त्रेतायुगात असाच राजमार्ग, जो भरताच्या कारागीरांनी तयार केला होता, त्यावर उत्तम सरोवरे, जलाशये, विहीरी आदिंचे बांधकाम केले होते. त्याचप्रमाणे सैन्यासाठी पाण्याची व्यवस्था सुद्धा केली होती.

रामायणातील प्रवचनांमध्ये फक्त रामकथा सांगितली जाते. त्यातील विज्ञान सांगितले जात नाही त्यामुळे रामायणातील वैज्ञानिक संदर्भ प्रकाशात येत नाहीत ही आपली शोकांतिका आहे.

🚩 जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

प्रस्तुत *लेख तुमच्या सर्व ग्रुप्स वर पाठवावा* ही नम्र विनंती. 

ज्यांना ही *लेखमालिका*  हवी असेल त्यांनी माझ्याशी ( *श्री. वैभव दातार*  ) पुढील what's app number वर संपर्क साधावा *8898482382* 

संकलन आणि लेखन : श्री. वैभव दातार, कल्याण

वेदविज्ञानरंजन - ३६ : रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - ४

 वेदविज्ञानरंजन- ३६

रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - ४

वानरराज सुग्रीव यांनी जनकनंदिनी सीतेच्या शोधार्थ वानरसेनेला पूर्व दिशेस जायला सांगितले आणि त्या अनुषंगाने कोणकोणते देश, पर्वत, समुद्र पार करावे लागतील ह्याची संपूर्ण माहिती दिली. 

किष्किंधा कांड ४० श्लोक ५३,५४ आणि ५५

त्रिशिराः काञ्चनः केतुः तालस्तस्य महात्मनः |

स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः ||

पर्वाच्या वर त्या महात्म्यांची ताडाच्या चिह्नांनी युक्त सुवर्णमय ध्वजा फडकत आहे. त्या ध्वजेच्या तीन शिखा (त्रिशिराः ) आहेत आणि खालच्या आधार भूमीवर वेदी बनवलेली आहे. अशा प्रकारे त्या ध्वजाला खूप शोभा प्राप्त झाली आहे. 

पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत् त्रिदशेश्वरैः |

ततः परं हेममयः श्रीमानुदयपर्वतः ||५४ ||

हाच तालध्वज पूर्व दिशेच्या सीमेचे सूचक चिह्न ह्या रुपात देवतांच्या द्वारे स्थापित केला गेला आहे. त्यानंतर सुवर्णमय पर्वत आहे, जो दिव्य शोभेने संपन्न आहे. 

भारताच्या पूर्वेकडे भ्रमण करीत गेले असता सध्याचा पेरु देश लागतो. त्या देशात अँडीज (मूळ संस्कृत शब्द - अद्री) नावाचा पर्वत आहे त्यावर तीन शिखांनी युक्त असा मोठा त्रिशूल खोदलेला (कोरलेला ) आहे. त्याच्या तळाशी आयताकृती वेदी आहे जी आजही स्पष्ट दिसू शकते त्याला आजच्या भाषेत The Paracas Candelabra किंवा Candelabra of the Andes असे नाव आहे. आत्ताच्या भूगोलानुसार पेरु हा देश दक्षिण अमेरिकेच्या पश्चिम किनाऱ्यावर आहे. 

वरील श्लोकात उल्लेख केल्याप्रमाणे हा त्रिशूल - तालध्वज पूर्व सीमेचे चिह्न आहे कारण त्यानंतर भूभाग नाही. आकाशातून उडणाऱ्या विमानांसाठी पूर्व दिशा दर्शविणारे चिह्न तयार केले गेले असावे. रामायणकाळी विमाने अस्तित्वात होती. अर्थात ह्याची माहिती आपण पुढे कधीतरी घेऊ. सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट अशी की ज्या तालध्वजाचे वर्णन वानरराज सुग्रीव यांनी केले आहे तो आजही अस्तित्वात आहे. हा तालध्वज त्यांनी स्वतः पाहिलेला असल्याने त्याचे हुबेहुब वर्णन त्यांनी केले आहे. मग भारतातून पूर्वेकडील पेरू देशापर्यंत सुग्रीव कसे गेले असतील? समुद्रमार्गे गेले असतील का आकाशमार्गे गेले असतील?  मागच्या लेखात मी म्हटल्याप्रमाणे वानरराज सुग्रीव यांनी पृथ्वीची प्रदक्षिणा केली असल्याने त्यांना पृथ्वी गोल आहे हे सुद्धा ज्ञात होते. 

अरण्यकांडातील सर्ग क्र. २३ मध्ये सूर्यग्रहण पाहिल्याचे वर्णन आहे. जेव्हा श्रीराम आणि खर राक्षस यांचे युद्ध झाले त्यावेळी सूर्यग्रहण होते त्याचा उल्लेख खालील प्रमाणे :

श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम् ।

अलातचक्रप्रतिमं परिगृह्य दिवाकरम् ॥ ३ ॥

सूर्यमण्डलाच्या चारी बाजूस अलात चक्राप्रमाणे गोलाकार घेरा दिसून येऊ लागला, ज्याचा रंग काळा आणि कडेचा रंग लाल होता. ॥३॥

येथे अलात चक्र ह्याचा अर्थ fire ring. साहसी खेळांमध्ये ज्वालांनी वेढलेल्या गोलातून आरपार उड्या मारतात तो गोल होय. सूर्यबिंब काळे (झाकोळलेले ) आणि कडेचा रंग लाल होता म्हणजे हे निश्चित खग्रास सूर्यग्रहण किंवा कंकणाकृती सूर्यग्रहण असावे

बभूव तिमिरं घोरं उद्धतं रोमहर्षणम् ।

दिशो वा प्रदिशो वापि न च व्यक्तं चकाशिरे ॥८॥

सर्वत्र अत्यंत भयंकर तसेच रोमांचकारी दाट अंधकार पसरला. दिशांचे अथवा कोनांचे स्पष्ट रूपाने भान होत नाहीसे झाले होते. ॥८॥

खग्रास सूर्यग्रहणाच्या वेळी अंधःकार होतो हे आपल्याला माहिती आहेच. 

कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके ॥११॥

जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः ।

प्रवाति मारुतः शीघ्रं निष्प्रभोऽभूद् दिवाकरः ॥१२ ॥

सूर्याच्या जवळ परिधा प्रमाणे कबंध (शिरकापलेले धड) दिसून येऊ लागले. महान ग्रह राहु अमावस्या नसतांनाच सूर्याला ग्रासू लागला. वारा तीव्र गतीने वाहू लागला तसेच सूर्यदेवाची प्रभा फिकी पडली. ॥११-१२॥

उत्पेतुश्च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः ।

संलीनमीनविहगा नलिन्यः शुष्कपङ्‌कजाः ॥१३॥

रात्र नसतांनाच काजव्यांप्रमाणे चमकणारे तारे आकाशात उदित झाले.  सरोवरात मासे आणि जलपक्षी विलीन होऊन गेले. त्यांतील कमळे सुकून गेली. ॥१३॥

तस्मिन् क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्द्रुमाः ।

उद्धूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः ॥ १४ ॥

फुले आणि फळे गळून गेली. वारा नसतांनाही ढगांप्रमाणे धूसर रंगाची धूळ उंच जाऊन आकाशात पसरली गेली. ॥१४॥

प्रस्तुत सर्व श्लोकांमध्ये सूर्यग्रहणाचे वर्णन केले आहे असे स्पष्टपणे दिसून येते. सर्वांत पहिले सूर्यग्रहण पाहिल्याचे श्रेय Bruce Masse ह्याला ( नेहमीप्रमाणे परदेशी लोकांना श्रेय देण्यात आले आहे) देण्यात आहे आहे. 

Archaeologist Bruce Masse, who putative links an eclipse that occurred on May 10, 2807, BC

रामायणाचा काळ अंदाजे इ. स. पू. १२ हजार वर्षे - त्रेतायुगातील आहे म्हणजे सर्वांत पहिले सूर्यग्रहण पाहिल्याचे श्रेय रामायणाकार महर्षी वाल्मिकी किंवा प्रत्यक्ष प्रभू श्रीरामांना द्यावयास हवे. सूर्यग्रहणे झाल्याचा उल्लेख वेदांमध्ये सुद्धा आहे. परंतु, रामायणात त्याचे अधिक विस्तृत वर्णन दिले आहे.

रामायणातील प्रवचनांमध्ये फक्त रामकथा सांगितली जाते. त्यातील विज्ञान सांगितले जात नाही त्यामुळे रामायणातील वैज्ञानिक संदर्भ प्रकाशात येत नाहीत ही आपली शोकांतिका आहे.

🚩 जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

वेदविज्ञानरंजन - ३५ - रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - ३

 #वेदविज्ञानरंजन_३५

रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - ३

जनकनंदिनी सीतेच्या शोधार्थ वानरसेनेला वानरराज सुग्रीव यांनी चारही दिशांना पाठवले आणि पृथ्वीच्या भौगोलिक प्रदेशांचे वर्णन केले होते ह्याची माहिती आपण घेतली. त्यावेळी श्रीरामांनी सुग्रीवाला विचारले की तुला सर्व भौगोलिक प्रदेशांची माहिती कशी काय मिळाली? त्यावर सुग्रीव म्हणाले की वाली माझा पाठलाग करीत होता तेव्हा मी संपूर्ण पृथ्वी फिरलो. त्यासंबंधीचे श्लोक पाहू.

किष्किंधा कांड सर्ग ४६, श्लोक १

गतेषु वानरेंद्रेषु रामः सुग्रीवमब्रवीत् ।

कथं भवान् विजानीते सर्वं वै मण्डलं भुवः ॥ १ ॥ 

ते समस्त वानरयूथपती निघून गेल्यावर श्रीराम सुग्रीवाला विचारतात, " हे सख्या!  तू समस्त भूमंडलातील स्थानांचा परिचय कसा जाणतोस?" 

ह्या इथे भूमंडल असा शब्द श्रीरामांनी योजला आहे म्हणजे पृथ्वी चपटी नसून गोल होती हे रामायणकाळी ज्ञात होते. 

किष्किंधा कांड सर्ग ४६, श्लोक १२, १३

ततोऽहं वालिना तेन सोऽनुबद्धः प्रधावितः ।

नदीश्च विविधाः पश्यन् वनानि नगराणि च ॥ १२ ॥

आदर्शतलसंकाशा ततो वै पृथिवी मया ।

अलातचक्रप्रतिमा दृष्टा गोष्पदवत् कृता ॥ १३ ॥

वाली माझ्या मागे लागला होता आणि मी जोरजोराने पळून चाललो होतो. त्यावेळी मी वेगवेगळ्या नद्या, वने आणा देश पाहत संपूर्ण पृथ्वी गाईच्या खुराप्रमाणे समजून तिची परिक्रमा केली. पळून जाताना मला ही पृथ्वी दर्पण आणि अलातचक्राप्रमाणे दिसली.

दर्पण म्हणजे आरशासारखी पृथ्वी दिसली असे वर्णन आहे म्हणजे पृथ्वीवर प्रचंड प्रमाणात जलसाठे तीन चतुर्थांश पाणी असल्याने आणि त्रेतायुगात ते पाणी आरशासारखे स्वच्छ आल्याने त्यात प्रतिबिंब दिसत असावे. त्यामुळे सुग्रीवाने आरशाची उपमा योजिली असावी. तसेच सुग्रीवाला ही पृथ्वी अलातचक्राप्रमाणे दिसली असेही वर्णन केले आहे. अलातचक्र म्हणजे एखादे जळत असलेले लाकूड गोलाकार फिरविले तर जसे अग्नीचे तेजस्वी वर्तुळ दिसते तसे चक्र होय. उदबत्ती हातात धरून आपण गोलाकार फिरविली तर एक तेजस्वी वर्तुळ आपल्याला दिसते. त्याप्रमाणे सुग्रीवाला संपूर्ण पृथ्वी गोलाकार भासली. म्हणजेच पृथ्वी गोल आहे ह्याचे वर्णन रामायणात केले आहे.

किष्किंधा कांड सर्ग ४६, श्लोक  २४

एवं मया तदा राजन् प्रत्यक्षमुपलक्षितम् ।

पृथिवीमण्डलं सर्वं गुहामस्यागतस्तः ॥ २४ ॥ 

वानरराज सुग्रीव म्हणतो, " हे प्रभो! अशा प्रकारे मी त्या दिवसांत समस्त भूमंडलास प्रत्यक्ष पाहिले होते त्यानंतर ऋष्यमूक पर्वतांतील गुहेत मी आलो.

पृथ्वी गोल आहे ह्याचा प्रत्यक्ष पुरावा ( आँखो देखा हाल ) सुग्रीव याने दिला आहे. असे असताना अजून कुठला पुरावा आवश्यक आहे?

संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा केल्याचे श्रेय Ferdinand Magellan (September 1591) ह्याला दिलेले आहे. वास्तविक पाहता त्याचे श्रेय वानरराज सुग्रीव यांना मिळायला हवे कारण संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा \ परिक्रमा केल्याचे वर्णन आणि त्याचा स्पष्ट पुरावा रामायणात आहे.

रामायणातील प्रवचनांमध्ये फक्त रामकथा सांगितली जाते. त्यातील विज्ञान सांगितले जात नाही त्यामुळे रामायणातील वैज्ञानिक संदर्भ प्रकाशात येत नाहीत ही आपली शोकांतिका आहे.

🚩 जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

वेदविज्ञानरंजन - ३४ : रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - २

 वेदविज्ञानरंजन - ३४

रामायणातील भौगोलिक आणि वैज्ञानिक संदर्भ भाग - २

महर्षी वाल्मिकी यांच्या रामायणातील किष्किंधा कांडात वानरराज सुग्रीव यांनी काही भौगोलिक संदर्भ दिलेले आहेत. त्याची माहिती घेऊ. सीतेच्या शोधार्थ वानरराज सुग्रीव यांनी चारही दिशांना आपल्या वानरांना पाठविले होते. त्यातील दक्षिण दिशेचे वर्णन करताना सुग्रीव आपल्या वानरांना खालील श्लोक सांगतात 

किष्किंधा कांड सर्ग ४१, श्लोक क्रमांक १२ 

नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत ।

तथैवांध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान्

पाण्ड्यानश्च केरलान् ॥ १२ ॥

हे वानरांनो! जनकनंदिनी सीतामाईचा शोध घेण्यासाठी तुम्ही दक्षिण दिशेकडे जा. तिथे आंध्र , पुंड्र, चोळ, पांड्य आणि केरळ ह्या देशांत सीतेचा शोध घ्या.

रामायण हे त्रेतायुगात घडले म्हणणे आजपासून दोन युगे आधीच घडले आहे. त्यातील आंध्र आणि केरळ ही राज्ये त्याच नावाने आजही अस्तित्वात आहेत.

किष्किंधा कांड सर्ग ४१, श्लोक क्रमांक ४४ आणि ४५

ततः परं न वः सेव्यः पितृलोकः सुदारुणः |

राजधानी यमस्यैषां कष्टेन तमसाऽऽवृता ॥ ४४ ॥

हे वानरांनो!  त्याच्या पुढे (दक्षिण ध्रुव  ) अत्यंत भयानक पितृलोक आहे, तेथे तुम्ही लोकांनी जाता कामा नये. ही भूमि यमराजाची राजधानी आहे, जी कष्टमय अंधःकाराने आच्छादित आहे. ॥४४ १/२॥

येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की अंधःकाराने आच्छादित अश्या भूमीचे वर्णन केले आहे. दक्षिण ध्रुवावर सहा महिने दिवस आणि सहा महिने रात्र असते असे आधुनिक विज्ञान सांगते. येथे वानरराज सुग्रीव याला आणि पर्यायाने महर्षी वाल्मिकी यांना सुद्धा पृथ्वीला दक्षिण ध्रुव आहे आणि तिथे अंधःकार असतो ही गोष्ट ज्ञात होती. सुग्रीव हा संपूर्ण पृथ्वी फिरलेला होता आणि त्याला संपूर्ण भूगोलाचे ज्ञान होते. 

एतावदेव युष्माभिः वीरा वानरपुंगवाः ।

शक्यं विचेतुं गंतुं वा नातो गतिमातां गतिः ॥ ४५ ॥

वीर वानरपुंगवांनो! दक्षिण दिशेला एवढ्याच अंतरापर्यंत तुम्हाला जायचे आहे. त्याच्या पुढे पोहोचणे असंभव आहे कारण त्यापुढे प्राण्यांची वस्ती नाही.

ह्याचा अर्थ कोणत्याही परदेशी शास्त्रज्ञाच्या आधी वानरराज सुग्रीव यांनी दक्षिण ध्रुवाविषयी भाष्य केले होते हे मी आवर्जून सांगतो.

किष्किंधा कांड सर्ग ४०, श्लोक क्रमांक ५९

उत्तरेण परिक्रम्य जंबूद्वीपं दिवाकरः ।

दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन्महोच्छ्रयम् ॥ ५९ ॥

सूर्यदेव उत्तर दिशेस फिरून जंबूद्वीपाची परिक्रमा करून येतात आणि सौमनस नामक अत्यंत उंच शिखरावर स्थित होतात तेव्हा जंबूद्वीपातील लोकांना सूर्यदेवांचे अधिक स्पष्ट दर्शन होते. 

येथे वाननराज सुग्रीव यांनी सूर्यदेव उत्तर दिशेस फिरुन येतात असे म्हंटले आहे म्हणजे येथे *सूर्याच्या उत्तरायणाचा संबंध आहे. जंबूद्वीपातील लोकांना सूर्याचे अधिक स्पष्ट दर्शन होते म्हणजे उत्तरायणात सूर्य जास्त वेळ तळपतो आणि दिवस जास्त मोठा असतो. पावसाची चिह्ने नसल्याने डिसेंबर ते मे महिन्यात आकाश निरभ्र असते आणि त्यामुळे जंबूद्वीपातील लोकांना म्हणजे भारतीय लोकांना सूर्य अधिक स्पष्ट दिसतो. 

किष्किंधा कांड सर्ग ४३, श्लोक क्रमांक ५५

स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते ।

सूर्यलक्ष्म्या ऽभिविज्ञेयः तपतेव विवस्वता ॥ ५५ ॥

तो देश सूर्यहित आहे तरीही सोमगिरीच्या प्रभेने सदा प्रकाशित होत राहतो. तप्त सूर्याच्या प्रकाशाने जे देश प्रकाशित होतात त्याप्रमाणेच त्याला सूर्यदेवाच्या प्रभेने प्रकाशित आल्यासारखे मानले पाहिजे. 

वानरराज सुग्रीव यांनी सीतेच्या शोधासाठी वानरांना उत्तर दिशेकडे जायला सांगितले आहे. त्यावेळी उत्तर दिशेकडील देशांचे वर्णन सुग्रीव यांनी केले आहे.  येथे असे काही देश आहेत की जेथे सूर्योदय होत नाही. आधुनिक विज्ञानाने सांगितले आहे की उत्तरेकडील (उत्तर ध्रुवाजवळील ) नॉर्वे, ग्रीनलँड, डेन्मार्क, फिनलँड, कॅनडा आणि रशिया यांचा उत्तरेकडील भाग येथे पूर्ण सूर्योदय होत नाही

तेथील देश सोमगिरीच्या प्रभावाने प्रकाशित होतात असेही वानरराज सुग्रीव सांगतात. Northern lights असे नाव आधुनिक विज्ञानाने दिले आहे. नॉर्वे देशातील आकाशात निरनिराळ्या रंगांची उधळण होत असते आणि त्यामुळे ते आकाश प्रकाशमान दिसते. तेथे पूर्ण सूर्यास्त आणि सूर्योदय होत नाही. ह्या northern lights चा खेळ पाहण्यासाठी जगभरातून पर्यटक तिथे जातात.

आता हे northern lights कसे तयार होतात ते पाहू :

When particles meet the earth's magnetic shield, they are led towards an oval round the magnetic north pole where they interact with the upper parts of the atmosphere. After that the released energy is called as Northern Lights. 

पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्रामुळे प्रकाश किरण वातावरणाशी संयोग पावतात आणि त्यामुळे विविध रंगांच्या प्रभा आकाशात दिसतात. 

वानरराज सुग्रीव सांगतात की सोमगिरीच्या प्रभेने तो देश सदा प्रकाशित होत राहतो.  ह्यातील सोमगिरी म्हणजे पृथ्वीचा उत्तर ध्रुव असावा. आता Northern Light ह्याचा शोध लावल्याचे श्रेय रामायणातील वाननराज सुग्रीव यांना द्यावयास हवे. परंतु, ते श्रेय आपण गॅलिलिओला देऊन मोळके झालो.  Google वर शोधल्यास खालील माहिती मिळते.

The northern lights were first described and named by galileo galilei in 1619

मग ह्या आधी अनेक हजार वर्षे ह्याचा उल्लेख रामायणात करून वाननराज सुग्रीव ह्यांनी त्याचे निरीक्षण नोंदले आहे. सुग्रीव उत्तर ध्रुवाच्या देशापर्यंत कसे पोहोचले असतील? त्यांनी कशाच्या सहाय्याने प्रवास केला असेल? अशा सर्व प्रश्नांची उत्तरे शोधणे आवश्यक आहे. रामायणातील प्रवचनांमध्ये फक्त रामकथा सांगितली जाते. त्यातील विज्ञान सांगितले जात नाही त्यामुळे रामायणातील वैज्ञानिक संदर्भ प्रकाशात येत नाहीत ही आपली शोकांतिका आहे.

🚩 जयतु वेदविज्ञानम् 🚩

वेदविज्ञानरंजन - ३३ : रामायणातील वैज्ञानिक संदर्भ - भाग - १

 वेदविज्ञानरंजन - ३३ : भाग - १

रामायणातील वैज्ञानिक संदर्भ - भाग - १

आज आपण सूर्याच्या पृष्ठभागावरील सौरडाग (सौरकलंक ) (Sunspot) आणि सौरज्वाला (Solar flares ) ह्याबद्दल पुरातन वैदिक ग्रंथांतील माहिती घेऊ. 

आधी सौरडाग कसे तयार होतात हे पाहू :

सूर्याच्या पृष्ठभागावरील काही विवक्षित ठिकाणी होणाऱ्या चुंबकीय घडामोडींमुळे त्या ठिकाणच्या तापमानात घट होते. अशा ठिकाणाचे तापमान आजूबाजूच्या भागापेक्षा कमी झाल्यामुळे तो भाग आपल्याला डागांच्या रूपात काळ्या रंगाचा दिसतो.

आता ह्या सौरडागांचे निरीक्षण सर्वप्रथम प्रभूश्रीरामचंद्रांनी केले आणि त्याचा स्पष्ट उल्लेख रामायणात महर्षी वाल्मिकी ऋषी यांनी केला आहे. रामायण युद्धकांड सर्ग ४१, श्लोक १८ मध्ये ह्याचे वर्णन खालीलप्रमाणे आहे.

ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषः सुलोहितः

आदित्यमण्डले नीलं लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते ||१८||

ह्याचा अर्थ पाहू :

हे लक्ष्मणा! सूर्यमंडलात (आदित्यमण्डले ) लहान (ऱ्हस्वः ), रूक्ष (रूक्ष ), अमंगलकारी (अप्रशस्तः ) आणि अत्यंत लाल वर्तुळ (परिवेषः सुलोहितः) दिसून येत आहे. त्याचबरोबर तेथे काळे (नीलम् ) डाग म्हणजे चिह्न (लक्ष्म ) दृष्टिगोचर आहे.

सौरज्वाला :

रक्तचंदन्दनसंकाशा संध्या परमदारुणा ।

ज्वलच्च निपतत्येतदाद् आदित्यादग्निमण्डलम् ॥

अत्यंत दारूण संध्या रक्तचंदनाप्रमाणे लाल दिसून येत आहे. सूर्यापासून हा जळत्या आगीचा पुंज खाली कोसळत आहे. येथे सौरज्वालेचा स्पष्ट उल्लेख आहे. 

रावणाशी युद्ध करण्याच्या आधी काही अशुभ सूचक संकेत श्रीराम देत आहेत. त्यामुळे राक्षसकुळाचा नाश होणार हे निश्चित आहे. ह्यात श्रीरामांनी सौरडाग म्हणजे सूर्याच्या पृष्ठभागावरील काळे डाग पाहिले असा स्पष्ट उल्लेख आहे. येथे नीलम् असा शब्द जरी असला तरी त्याचा एक अर्थ निळा आणि दुसरा अर्थ सावळा, काळा असाही आहे. आपल्याला जर मार लागला तर अंगावर काळेनिळे डाग पडून ते प्रचंड दुखतात. त्यामुळे येथे नीलम् ह्याचा अर्थ निळा नसून काळा असाच आहे आणि तसेच स्पष्टपणे महर्षी वाल्मिकी यांनी लिहिले आहे.  आता जे महाभाग रामायण ही कविकल्पना आहे, राम जन्मलाच नव्हता अशी पोरकट विधाने करता त्यांना किती समजवणार? 

सौरडाग नुसत्या डोळ्यांनी पाहणे शक्य नाही.  मुळात सूर्याकडेच नुसत्या डोळ्यांनी पाहणे शक्य नाही (उगवत्या - मावळत्या सूर्याकडे पाहता येते. पण त्यावेळी डाग दिसू शकत नाहीत ) श्रीराम हा साक्षात श्रीविष्णूंचा अवतार असल्याने तेही अनंतकोटी ब्रह्मांडनायक आहेत त्यामुळे हे सौरडाग त्यांना सहज दिसले असणार. आता त्यांना सामान्य माणूस मानले तर त्याकाळी निश्चित प्रगत दुर्बिणी (telescope ) असणार ज्यायोगे त्यांनी सौरडागांचे अवलोकन केले असेल.दुर्बीण कशी तयार करावी ह्याचे वर्णन भृगुशिल्पसंहितेत दिले आहे. ह्याबाबत माझ्या आधीच्या लेखात सर्व माहिती दिलेली आहेच. रामायण ही कविकल्पना नाही तर घडून गेलेला इतिहास आहे. त्याचे पुरावे निश्चित आहेत.महर्षी वाल्मिकी अत्यंत ज्ञानी होते त्यामुळे सर्व बारीकसारीक घडामोडी त्यांनी लिहून ठेवल्या आहेत. रामायण अभ्यासकांनी रामायणातील वैज्ञानिक आणि खगोलीय घटनांकडेसुद्धा लक्ष देऊन शास्त्रीय दृष्टीने त्यांचा अभ्यास करावा असे माझे मत आहे. 

ह्याचा अजून एक उल्लेख ऋग्वेदात सापडतो. 

ऋग्वेद मंडल १, सूक्त १६४, मंत्र १४

सूर्यस्य चक्षु रजसैत्यावृतम् |

सूर्याचे डोळे (सौरडाग ) धुळीने व्यापलेले  (आवृत्त असतात ) येथे सौरवादळ किंवा सूर्यावरील हेलियम वायू यासंबंधी उल्लेख असावा असे वाटते. 

नेहमीप्रमाणे सौरडाग अवलोकन करण्याचे श्रेय आपण परदेशी वैज्ञानिकांना दिले. सौरडाग पाहिल्याची नोंद (I Ching ) ह्या चिनी शास्त्रज्ञाने साधारण इ. स. पू. ३६४ मध्ये केली आहे.  परंतु, त्याच्या हजारो वर्षे आधीच त्रेतायुगात प्रभू श्री रामचंद्र यांनी सौरडाग पाहिल्याचे उल्लेख असून सुद्धा त्याचे श्रेय श्रीरामांना, रामायणाला नाही. माझी सर्वांना विनंती आहे की महर्षी वाल्मिकी ह्यांनी लिहिलेले रामायण मुळातून वाचावे आणि शास्त्रीयदृष्ट्या त्याचा अर्थ समजून घ्यावा.रामायण, महाभारत, श्रीमद्भागवत, श्रीमद्भगवद्गीता हे ग्रंथ फक्त देवाची स्तुती करण्यासाठी लिहिलेले नसून त्यात शास्त्रीय ज्ञान आणि वैज्ञानिक सिद्धांत आहेत हेसुद्धा लक्षात घ्यावे.

🚩जयतु वेदविज्ञानम् 🚩